Mevrouw Jansen woont in een verpleeghuis en krijgt goede zorg. Toch voelt ze zich vaak alleen. Haar partner is overleden en haar kinderen wonen ver weg. Ondanks de zorgmomenten mist zij echt persoonlijk contact.
Haar situatie is niet uniek. Veel ouderen voelen zich eenzaam. Als ouderen dit gevoel niet uitspreken, hebben zorgverleners dit soms niet door. Dit terwijl eenzaamheid wel grote impact kan hebben op het welzijn van ouderen.
Wat is eenzaamheid eigenlijk?
Eenzaamheid is geen ziekte die je kunt vaststellen met een onderzoek. Het is een gevoel dat ontstaat als je een bepaald sociaal contact mist in je leven. Iemand kan zich eenzaam voelen, ook als hij of zij veel contactmomenten heeft op een dag. Het gaat om het soort contact: is het bijvoorbeeld een kort moment waarin een zorgverlener even eten komt langsbrengen? Of neemt iemand de tijd om te luisteren en te vragen hoe het écht gaat?
Eenzaamheid kan ontstaan door een gebrek aan sociale steun, weinig emotionele verbondenheid en het missen van betekenisvolle relaties. Dit gevoel wordt vaak sterker als iemand minder mobiel wordt of belangrijke contacten verliest. Iedereen ervaart eenzaamheid anders. Twee ouderen kunnen bijvoorbeeld in dezelfde situatie zitten en zich toch heel verschillend voelen.
Ouderen hebben meer kans om zich eenzaam te voelen als zij bijvoorbeeld:
- alleen wonen
- een partner of vrienden hebben verloren
- een slechte gezondheid hebben
- weinig zingeving ervaren
De omvang en impact van eenzaamheid
In Nederland voelt een groot deel van de ouderen zich eenzaam. Bij veel ouderen is dit gevoel langdurig en sterk aanwezig. Vooral extra kwetsbare groepen, zoals ouderen met cognitieve of psychiatrische problemen, lopen een groter risico.
Uit onderzoek van onder andere het RIVM en V&VN is naar voren gekomen dat eenzaamheid verschillende gevolgen kan hebben:
- Psychisch: meer kans op somberheid, angst en/of depressieve gevoelens.
- Lichamelijk: meer gezondheidsklachten en snellere achteruitgang.
- Gebruik van zorg: eenzame ouderen hebben vaker zorg nodig, wat leidt tot hogere zorgkosten.
- Welzijn: minder plezier, verbondenheid en zinvolle daginvulling.
Daarom is het belangrijk om eenzaamheid niet te zien als een los signaal, maar als een onderwerp dat aandacht vraagt binnen de hele organisatie.
Signalen herkennen: wat ziet de zorgprofessional?
Eenzaamheid is vaak lastig te herkennen. Signalen zijn meestal subtiel, zoals:
- zich terugtrekken
- weinig initiatief nemen voor contact
- een sombere of lusteloze houding
- vaak contact zoeken met zorgverleners zonder duidelijke zorgvraag
Deze signalen worden vaak op verschillende momenten gezien. Daarom is het belangrijk dat zorgteams samen kijken naar gedrag over een langere periode.
Handvatten voor in de praktijk
De V&VN-richtlijn Eenzaamheid onder ouderen geeft duidelijke adviezen voor verpleegkundigen en verzorgenden. De belangrijkste punten zijn:
- Ga altijd het gesprek aan als een cliënt aangeeft zich eenzaam te voelen.
- Benoem wat je ziet en vraag door naar wat het gevoel voor de cliënt betekent.
- Neem ruim de tijd voor dit gesprek en voer het zo nodig meerdere keren.
- Wil de cliënt extra ondersteuning? Bespreek dan samen welke hulp passend is en verwijs zo nodig door.
Het herkennen en bespreken van eenzaamheid helpt zorgorganisaties om de kwaliteit van leven van cliënten te verbeteren en zorg beter af te stemmen op hun behoeften.
Wat kan jouw organisatie doen?
Wil je als organisatie actief bijdragen aan het verminderen van eenzaamheid bij oudere cliënten? Een laagdrempelige stap is het regelmatig organiseren van activiteiten waar cliënten aan mee kunnen doen. Dit lost eenzaamheid niet volledig op, maar het zorgt wel voor afleiding en kan helpen bij het opbouwen van nieuwe sociale contacten.
In onze cursus Activiteiten organiseren voor de VVT (niveau 2 en 3) en GHZ leren zorgprofessionals hoe zij passende activiteiten kiezen, cliënten hierbij begeleiden en hoe zij bijdragen aan een zinvolle daginvulling.
Zo krijgen zij concrete handvatten om het welzijn van cliënten te versterken.
