Dementie is voor veel zorgmedewerkers dagelijkse kost. Toch blijft het soms lastig: gedrag verandert, cliënten kunnen ineens anders reageren en wat gisteren nog werkte, werkt vandaag plotseling niet meer. Dat komt omdat dementie een ziekte is die zich stap voor stap ontwikkelt.
Het helpt om de verschillende fasen van dementie te kennen. Niet om iemand in een hokje te stoppen, maar juist om beter te begrijpen wat er speelt en hoe jij daarop kunt aansluiten.
Volgens Alzheimer Nederland wordt dementie meestal ingedeeld in drie fases: de vroege fase, de middenfase en de late fase. Deze fasen lopen in elkaar over en het verloop verschilt per persoon.
De vroege fase: kleine veranderingen, grote impact
In de vroege fase zijn de veranderingen vaak nog subtiel. Je merkt dat iemand meer moeite krijgt met het onthouden van recente gebeurtenissen, plannen of het vinden van de juiste woorden. Voor de buitenwereld lijkt het soms nog mee te vallen, maar jij ziet dat het gedrag verandert. Wat deze fase bijzonder maakt, is dat cliënten zich vaak nog bewust zijn van hun achteruitgang. Dat kan zorgen voor onzekerheid, frustratie of schaamte. Juist dat gevoel zie je terug in gedrag.
Probleemgedrag in de vroege fase
In de vroege fase kan de cliënt het volgende gedrag laten zien:
- Prikkelbaarheid of sneller boos worden.
- Onzekerheid of angst.
- Zich terugtrekken.
- Ontkennen van problemen.
Dit gedrag komt vaak voort uit het besef dat dingen niet meer vanzelf gaan. Als zorgmedewerker help je door rust te brengen, iemand serieus te nemen en de nadruk te leggen op wat nog wél lukt.
De middenfase: meer afhankelijkheid en onrust
In de middenfase worden de gevolgen van dementie duidelijker zichtbaar. Dagelijkse handelingen kosten meer moeite en cliënten hebben steeds vaker ondersteuning nodig. Cliënten weten steeds minder goed welke dag of tijd het is en waar ze precies zijn. Gesprekken volgen wordt lastiger en de wereld kan verwarrend en onveilig aanvoelen.
In deze fase zie je vaak dat gedrag verandert. Wat voorheen nog lukte, lukt niet meer en dat kan spanning geven. Voor cliënten is het moeilijk om te begrijpen wat er gebeurt en dat kan zich regelmatig uiten in gedrag dat voor de omgeving lastig te begrijpen is.
Probleemgedrag in de middenfase
Het gedrag van een cliënt kan in de middenfase er als volgt uitzien:
- Onrust (dwalen, steeds opstaan).
- Agressie (verbaal of fysiek).
- Achterdocht (“ze stelen mijn spullen”).
- Weerstand tegen zorg.
- Roepen of herhalen van vragen.
Belangrijk is om dit gedrag niet te zien als onwil. Het is vaak een uiting van een onderliggende behoefte, zoals angst, pijn, overprikkeling of onbegrip. Door te kijken naar wat er achter het gedrag zit, kun je beter aansluiten bij de cliënt.
De late fase: leven in het moment
In de late fase is de dementie ver gevorderd en is iemand volledig afhankelijk van zorg. Het contact verloopt steeds minder via taal en steeds meer via gevoel en zintuigen. Herkenning van naasten neemt af en de leefwereld van de cliënt wordt kleiner.
Hoewel het gedrag vaak minder uitbundig lijkt dan in de middenfase, betekent dat niet dat er geen signalen meer zijn. Juist in deze fase is het belangrijk om goed te observeren en af te stemmen op kleine veranderingen.
Probleemgedrag in de late fase
In de late fase kan de cliënt het volgende ervaren:
- Onrust of spanning in het lichaam.
- Kreunen of roepen.
- Afwerend gedrag bij zorgmomenten.
- Apathie (weinig reactie of initiatief).
Omdat communicatie moeilijker wordt, uit ongemak zich vaker lichamelijk of non-verbaal. Kleine signalen, zoals gezichtsuitdrukking of spierspanning, geven belangrijke informatie.
Probleemgedrag is signaalgedrag
Een belangrijke manier van kijken is om probleemgedrag te zien als signaalgedrag. Gedrag is een vorm van communicatie, zeker bij mensen met dementie. Door gedrag op die manier te benaderen, verschuift je rol. Je gaat minder corrigeren en meer onderzoeken. Je probeert te begrijpen wat iemand nodig heeft, in plaats van alleen het gedrag proberen te stoppen.
